Pengenalan
Intercropping atau tanaman sela merupakan sistem pertanian yang menggabungkan dua atau lebih tanaman dalam kawasan yang sama pada masa yang berlainan atau serentak. Dalam konteks ladang durian, sistem ini menawarkan penyelesaian praktikal kepada petani kecil yang menghadapi tempoh menunggu lima tahun sebelum pokok durian mula berbuah.
Kajian yang dijalankan oleh Borhan Abdul Haya dan rakan-rakan (2025) di Pusat Pertanian Putra Puchong, Universiti Putra Malaysia, telah meneliti kesan intercropping jagung manis dan kacang tanah terhadap pertumbuhan anak benih durian varieti Musang King dan sifat fiziko-kimia tanah. Kajian ini dijalankan selama dua musim dari Januari 2020 hingga April 2021.
Rasional Sistem Intercropping dalam Ladang Durian
Durian hanya mula menghasilkan buah selepas lapan tahun ditanam, dengan pokok berumur 20 tahun menghasilkan kira-kira 200 buah setahun. Tempoh vegetatif yang panjang ini menyukarkan petani kecil yang memerlukan sumber pendapatan alternatif. Sistem intercropping menyediakan pendapatan tambahan sambil menunggu pokok durian matang.
Berbeza dengan sistem intercropping durian dengan tanaman kekal seperti koko atau kelapa yang dilaporkan meningkatkan insiden penyakit phytophthora, intercropping dengan tanaman semusim seperti jagung manis dan kacang tanah menunjukkan potensi yang lebih selamat. Kajian oleh Susiloadi et al. (1994) telah menyimpulkan bahawa pertumbuhan anak benih durian tidak terjejas secara negatif oleh intercropping dengan jagung manis dan beberapa jenis kekacang termasuk kacang tanah.
Reka Bentuk Kajian
Kajian ini menggunakan reka bentuk antara-subjek (between-subjects design) dengan membandingkan dua rawatan: (1) kawasan durian tanpa intercropping (kawalan) dan (2) kawasan durian dengan intercropping jagung manis dan kacang tanah. Setiap rawatan mempunyai enam replikasi menggunakan anak benih durian.
Luas kawasan eksperimen untuk kedua-dua rawatan ialah 7,200 m² (120m x 60m). Plot intercropping jagung manis dan kacang tanah ditubuhkan dalam barisan penanaman durian, kira-kira 2.00m dari setiap anak benih durian.
Kesan terhadap Pertumbuhan Durian
Secara umum, tiada perbezaan signifikan diperhatikan dalam parameter pertumbuhan atas tanah durian seperti ketinggian pokok, diameter kanopi, diameter batang utama, dan lilitan batang utama untuk kedua-dua sistem tanaman pada akhir eksperimen (dari pra-musim 1 hingga pasca-musim 2).
Namun, trend menunjukkan bahawa pertumbuhan anak benih durian dalam plot intercropping menunjukkan peningkatan berbanding plot monokultur selepas eksperimen berakhir, dengan peningkatan 3.65% dalam ketinggian pokok, 9.74% dalam diameter kanopi, 6.45% dalam diameter batang utama, 2.56% dalam lilitan batang utama, dan 23.08% dalam berat akar.
Berat akar anak benih durian tidak terjejas secara signifikan oleh intercropping dengan jagung manis dan kacang tanah selepas dua musim. Ini menunjukkan bahawa aktiviti intercropping dengan tanaman tahunan atau tanaman tunai boleh memberi manfaat dalam ladang durian muda tanpa menjejaskan pertumbuhan anak benih durian secara negatif.
Kandungan Klorofil Daun Durian
Antara parameter daun durian, kandungan klorofil a, b, jumlah klorofil, dan karotenoid menunjukkan tindak balas positif dalam intercropping berbanding plot monokultur. Nilai kandungan klorofil a, klorofil b, jumlah klorofil, dan karotenoid daun durian dalam intercropping masing-masing ialah 1.04, 0.64, 2.09, dan 0.08 mg/g berat segar (FW). Sebaliknya, nilai parameter serupa untuk durian dalam monokultur masing-masing ialah 0.87, 0.57, 1.79, dan 0.06 mg/g FW.
Anak benih durian dalam plot intercropping mempunyai kandungan klorofil a, b, jumlah klorofil, dan karotenoid yang lebih tinggi masing-masing sebanyak 17.80%, 11.57%, 15.46%, dan 28.57% berbanding plot monokultur. Klorofil, pigmen hijau dalam daun, menyerap tenaga cahaya dan menukarnya kepada tenaga kimia semasa fotosintesis. Kandungan klorofil dalam daun mencerminkan fungsi dan kapasiti fotosintesis, justeru menunjukkan pertumbuhan dan kesihatan pokok.
Kekuatan Tanah (Soil Strength)
Kekuatan tanah dari kedalaman 0 hingga 30 cm menunjukkan tindak balas positif dalam plot monokultur. Sebaliknya, tiada perbezaan signifikan diperhatikan untuk kekuatan tanah dari 40 hingga 70 cm, walaupun trendnya serupa. Perbezaan terbesar dalam kekuatan tanah antara plot monokultur dan intercropping berlaku pada kedalaman tanah 10 hingga 30 cm.
Kawasan ini berada dalam zon akar durian, terutamanya semasa peringkat vegetatif anak benih durian. Dalam plot monokultur, pada kedalaman 20 cm, rintangan penembusan ialah 1.59 MPa. Kadar pertumbuhan akar dalam banyak tanaman berkurangan kira-kira 50% apabila rintangan penembusan mencapai 1.5 MPa.
Rintangan penembusan dalam plot intercropping berkisar antara 0.70 hingga 0.78 MPa pada kedalaman 10 hingga 30 cm, berada dalam julat tekanan pertumbuhan akar aksial maksimum 0.4 hingga 1.4 MPa. Aktiviti intercropping nampaknya menyumbang kepada pertumbuhan durian yang lebih baik, bukan sahaja di atas tanah dengan batang dan daun tetapi juga di bawah tanah dengan akar.
pH Tanah dan Kepekatan Kalsium
Aktiviti intercropping menghasilkan perbezaan signifikan dalam pH tanah dan kepekatan Ca. Dari segi pH tanah, ia bertindak balas secara positif kepada plot intercropping, meningkat daripada 4.35 kepada 5.38, kira-kira peningkatan 21.17%. Sebaliknya, dalam plot monokultur, ia meningkat daripada 4.61 kepada 5.28, dengan peningkatan kira-kira 13.55%.
Selepas eksperimen intercropping berakhir, pH tanah dalam plot intercropping adalah lebih tinggi secara signifikan daripada plot monokultur sebanyak 1.88%. Tanah dalam kawasan penanaman durian umumnya berasid kuat. Pengapuran adalah amalan biasa untuk mengurangkan pengasidan tanah, meningkatkan kualiti tanah, dan memperbaiki produktiviti tanaman pada banyak tanah pertanian.
Kepekatan Ca bertindak balas secara positif dalam plot intercropping selepas eksperimen intercropping selesai. Kepekatan Ca dalam plot intercropping adalah lebih tinggi secara signifikan pada 70.74% berbanding plot monokultur. Peningkatan pesat dalam kepekatan Ca ini boleh dikaitkan dengan kuantiti kapur yang banyak digunakan dalam plot intercropping.
Faedah Ekonomi dan Agronomi
Sistem intercropping menyediakan beberapa faedah utama:
- Pendapatan Tambahan: Petani boleh menjual hasil jagung manis dan kacang tanah semasa menunggu pokok durian matang
- Peningkatan Kesihatan Tanah: pH tanah meningkat, pemadatan berkurangan
- Nutrien Tanah: Kepekatan kalsium meningkat dengan ketara
- Kesihatan Pokok: Kandungan klorofil lebih tinggi menunjukkan fotosintesis yang lebih baik
- Pertumbuhan Akar: Kekuatan tanah yang lebih rendah memudahkan pertumbuhan akar
Kesimpulan
Kajian ini menyimpulkan bahawa intercropping jagung manis dan kacang tanah dalam ladang durian muda boleh dianggap sebagai amalan lestari yang meningkatkan kesihatan tanah dan mempelbagaikan pendapatan petani tanpa menjejaskan pertumbuhan durian. Petani digalakkan mengamalkan intercropping semasa peringkat bukan berbuah (lima tahun pertama) untuk memaksimumkan kedua-dua faedah ekonomi dan agronomi.
Sistem ini sesuai untuk petani kecil yang mempunyai saiz tanah terhad dan memerlukan pendapatan berterusan. Berbeza dengan sistem monokultur durian yang memerlukan modal besar tanpa pulangan untuk tempoh yang lama, intercropping menyediakan aliran tunai yang konsisten sambil membina kesihatan jangka panjang ladang durian.
Rujukan:
Borhan Abdul Haya, Zulkefly Sulaiman, Mohd Fauzi Ramlan, Mohd Rizal Ariffin, Martini Mohammad Yusoff, Tsan Fui Ying, Ismail Rakibe, Annur Mohd Razb, Sharif Azmi Abdurahman, dan Sanjeev Ramarao. (2025). The Effects of Sweet Corn and Groundnut Intercropping on the Growth of Durian Seedlings (Musang King Variety) and Soil Physico-chemical Properties in a Durian Orchard. Pertanika Journal of Tropical Agricultural Science, 48(6), 2177-2197.
Kata kunci: intercropping, jagung manis, kacang tanah, durian, Musang King, kesihatan tanah, pH tanah, kalsium, klorofil, pemadatan tanah, pertanian lestari, agroforestri
About the Author
